مقدمه
دنیای پرچالش كسب و كار امروز ما را مجبور می سازد تا همسو با بقیه كشورها به سوی جهانی شدن گام برداریم. لزوم پیوستن جمهوری اسلامی ایران به سازمان تجارت جهانی و همچنین مهم بودن فهم ادبیات هر موضوع برای درك بهتر آن، ما را برآن می دارد تا با سازمان تجارت جهانی بیشتر آشنا شویم، لذا فهم درست ساختار سازمانی این سازمان و مسئولیتها و اختیارات هربخش از آن، ما را به هدف خود نزدیك تر می سازد.

اهداف و اصول سازمان تجارت جهانی
اهداف اصلی سازمان تجارت‌جهانی (WORLD TRADE ORGANIZATION = WTO) همان اهداف موافقتنامه عمومی تعرفه و تجارت (گات) است: ارتقای سطح زندگی، تامین اشتغال كامل در كشورهای عضو و توسعه تولید و تجارت و بهره وری بهینه از منابع جهانی، دستیابی به توسعه پایدار باتوجه به بهره برداری بهینه از منابع جهانی، حفظ محیط زیست طوری كه با سطح مختلف توسعه اقتصادی جوامع سازگاری داشته باشد و افزایش سهم كشورهای در حال توسعه و كمتر توسعه یافته از رشد تجارت بین المللی، جزو هدفهای اصلی سازمان تجارت جهانی است.

متناسب با همین اهداف، سازمان تجارت جهانی به مدیریت و تسهیل عملیات اجرایی و توسعه اهداف موافقتنامه سازمان تجارت جهانی و تهیه چارچوب لازم برای اجرای مدیریت موافقتنـامـه های تجاری چندجانبه می پردازد. همچنین نقش فراهم كردن امكانات گردهمایی اعضا برای مذاكره و مشورت در زمینه روابط چندجانبه تجاری و اجرا و تدوین مقررات مربوط به روشهای حل اختلاف میان اعضا را برعهده دارد. سازمان تجارت جهانی همچنین موظف است نظام بررسی و تجدید نظر در سیاستهای تجاری را برقرار ساخته، با سازمانها و تشكیلات اقتصادی بین المللی همچون صندوق بین المللی پول و بانك جهانی همكاری داشته باشد.

اصول سازمان تجارت جهانی با كمی تفاوت همانند اصول مندرج در موافقت نامه عمومی تعرفه و تجارت است. به طور كلی سازمان تجارت جهانی بر چند اصل مهم مبتنی است:

1 - اصل عدم تبعیض و اصل دولت كاملــــــه الوداد(MOST FAVORED NATION (MFN) CLAUSE) : طبق این اصل هرگونه امتیاز بازرگانی یا تعرفه ای كه از سوی یك كشور نسبت به هر كشور عضو اعمال می شود، به تمام شركای تجاری عضو، قابل تعمیم است. تنها استثنای این اصل در مورد همگرایی اقتصادی همانند اتحادیه های گمركی بین چند كشور است؛

2 - استفاده از محدودیتهای كمی در تجارت همچون سهمیه بندی و صدور پروانه واردات ممنوع بوده، حمایت از صنایع داخلی فقط از طریق تعرفه های گمركی شفاف امكان پذیر است؛

3 - كاهش تدریجی و تثبیت تعرفه های گمركی و حذف موانع تجاری غیرتعرفه ای، مگر در مورد محصولات كشاورزی كشورهایی كه با مشكلات در پرداختها مواجه هستند؛

4 - برقراری نظام تعرفه های ترجیحی با هدف اعطای امتیـــازات تجاری به بعضی از فـرآورده های كشورهای در حال توسعه، به منظور ساده سازی رقابت محصولات این كشورها با محصولات تولیدی كشورهای صنعتی؛
5 - هرگونه عمل كشورهای عضو كه جنبه فروش زیرقیمت تمام شده(DUMPING) داشته باشد ممنوع است؛
6 - هرگونه رفتار با كالای وارداتی كه متفاوت با رفتار با كالاهای ساخت داخل باشد توسط كشورهای عضو ممنوع است؛
7 - انجام مشورت در مورد سیاستهای بازرگانی با دیگر اعضا و حل وفصل اختلافات ناشی از روابط تجاری از طریق مذاكره.
كنفرانس وزیران
كنفرانس وزیران بالاترین ركن سازمان تجارت جهانی بوده كه نمایندگان همه اعضا را دربر می گیرد و اختیارات اعضای آن محقق ساختن كاركردهای سازمان، اتخاذ اقدامات لازم در این راستا و تصمیم گیری در زمینه توافقنامه های تجارت چندجانبه در صورت درخواست هریك از اعضاست.
كنفرانس وزیران حداقل یك بار در هر دو سال تشكیل جلسه می دهد. نخستین كنفرانس وزیران سازمان تجارت جهانی در دسامبر سال 1996 در سنگاپور، دومین دور آن در مه 1998 در ژنو و سومین دور در نوامبر 1999 در سیاتل ایالات متحده برگزار شد. چهارمین و پنجمین دور نیز در سالهای 2001 و 2003 به ترتیب در دوحه قطر و كنكان مكزیك برگزار شد و قرار است كه دور ششم در دسامبر 2005 در هنگ كنگ برگزار شود.

شورای عمومی
شورای عمومی سازمان تجارت جهانی بالاترین سطح در تصمیم گیریهای سازمان تجارت جهانی بوده كه درباره موضوعهای روزمره و كاركردهای این سازمان نظر می دهد. مقر این شورا در ژنو قرار دارد و معمولاً هردو ماه یك بار تشكیل جلسه داده و در این جلسات، كه مابین جلسات كنفرانس وزیران برقرار می گردد، از جانب كنفرانس وزیران عمل كرده و مستقیماً به این كنفرانس گزارش می دهد. محل این شورا در ژنو بوده و نمایندگان همه اعضا (معمولاً سفرا یا معادل آنها) در آن شركت می كنند. در حال حاضر ریاست این شورا برعهده خانم امینا چاوهیر از كشور كنیا است.

ركن حل اختلاف : شورای عمومی گاه به عنوان ركن حل اختلاف تشكیل جلسه می دهد. یك مباحثه معمولاً هنگامی اتفاق می افتد كه یك دولت عضو سازمان گمان می برد كه عضو دیگری معاهده یا تعهدی برخلاف مصالح دولت اول به وجود آورده است. تنظیم كنندگان این معاهدات، دولتهای عضو سازمان بوده و این معاهدات نتایج مذاكرات بین دولتهاست. لذا مسئولیت نهایی توافق در این معاهدات به عهده ركن حل اختلاف است.

ركن بررسی خط مشی تجاری: شورای عمومی گاه نیز به عنوان ركن بررسی خط مشی تجاری تشكیل جلسه می دهد. این ركن ریاست، قوانین و رویه خاص خود را داشته و به تجدیدنظر در سیاستهای تجاری اعضا برای آماده كردن آن در مكانیسم بازنگری در سیاست تجاری می پردازد. در ابتدای هرسال ریاست و دو معاونت این ركن از بین اعضا برای یك سال انتخاب می گردند. در حال حاضر ریاست این بخش برعهده دن استفانسون از كشور كانادا است.
شوراها :
سازمان تجارت جهانی برای اجرای وظایـف خود مبادرت به تشكیل شوراهایـی می كند كه به طور كلی زیرنظر شورای عمومی فعالیت می كنند.
1 - شورای تجارت كالا : شورای تجارت كالا سرپرستی بر موافقتنامه های چندجانبه دایر بر تجارت كالا را برعهده دارد. این موافقتنامه ها مشتمل بر موافقتنامه عمومی تعرفه و تجارت و توافقات مربوطه و 12 موافقتنامه دیگر است. این شورا شامل 10 كمیته بوده كه هركدام در زمینه خاصی فعالیت می كند (مانند كشاورزی، دستیابی به بازار، یارانه ها، اقدامات ضدفروش زیر قیمت تمام شده و غیره). در حال حاضر ریاست این شورا بر عهده وسا تاپانی هیمان از فنلاند است.

2 - شورای تجارت خدمات : شورای تجارت خدمات سرپرستی بر موافقتنامه عمومی تجارت خدمات را برعهده دارد. شركت در این شورا برای تمام اعضای سازمان تجارت جهانی آزاد بوده و اجازه ایجاد اركان متمم را دارد. كمیته خدمات مالی، كمیته تعهدات مشخص و گروههای كاری آیین نامه های داخلی و قواعد موافقتنامه عمومی تجارت خدمات، جزو اركان متمم حاضر در این شوراست. در حال حاضر ریاست این شورا را خانم كلودیا یوریب از كلمبیا برعهده دارد.

3 - شورای جنبه های مرتبط با تجارت حقوق مالكیت فكری: حقوق اموال ذهنی، حقوقی است كه به افراد برای خلق اندیشه هایشان داده می شود. این شورا سرپرستی بر كاركردهای موافقتنامه هایی كه به این اموال مرتبط می شوند را برعهده دارد.

كمیته ها و سایر بدنه های متمم: سه كمیته اصلی در سازمان تجارت جهانی وجود دارد:
كمیته تجارت و توسعه؛
كمیته محدودیتهای تراز پرداختها؛
كمیته بودجه، مالی و تشكیلاتی.
این كمیته ها وظایف خود را طبق موافقتنامه های تجاری چندجانبه و آنچه شورای عمومی مقرر می كند، تعیین كرده است و عضویت در این كمیته ها برای تمامی اعضای سازمان تجارت جهانی آزاد است.
شورای عمومی نیز دو كمیته زیر نظر خود دارد:
كمیته تجارت و محیط زیست؛
كمیته موافقت نامه های منطقه ای تجاری (شكل 1)


عضویت در سازمان تجارت جهانی
مطابق مفاد موافقت نامه تاسیس سازمان تجارت جهانی، طرفهای متعاهد موافقتنامه عمومی تعرفه و تجارت و نیز جوامع اروپایی كه موافقتنامه حاضر و موافقتنامه های تجاری چندجانبه را می پذیرند و در مورد آنها جداول امتیازات و تعهدات به موافقتنامه عمومی تعرفه و تجارت 1994 و جداول تعهدات خاص به موافقتنامه عمومی تجارت خدمات منضم شده است، به صورت اعضای اصلی سازمان تجارت جهانی در می آیند. الحاق هر عضو جدید به سازمان كه در اداره روابط تجاری خود، مطابق موافقتنامه های تجاری چندجانبه خود استقلال كامل داشته باشد، طبق شرایطی كه میان آن و سازمان تجارت جهانی مورد توافق قرار مــــی گیرد، با تصویب دو سوم آرای اعضای كنفرانس وزیران صورت خواهد گرفت. همچنین خروج هر دولت عضو از سازمان، شش ماه پس از اعلام كتبی به دبیركل، صورت می گیرد.

مراحل عمومی پیوستن به سازمان
فرایند الحاق به سازمان تجارت جهانی، فرایندی طولانی و چندمرحله ای است كه هر مرحله از آن الزامات و شرایط خاص خود را می طلبد. كشوری كه خواهان عضویت در این سازمان است، ابتدا باید تقاضای عضویت خود را به وسیله دبیركل سازمان به اطلاع سایر اعضا برساند. پس از طرح تقاضای این كشور در جلسه شورا و به مجرد اینكه درخواست وی مبنی بر عضویت پذیرفته شود، یك گروه كاری جهت رسیدگی به تقاضای عضویت كشور متقاضی تشكیل شده و این كشور، گزارشی از سیاستهای تجاری خود تهیه و به این گروه ارائه می دهد.

همزمان با اقدامات پیش گفته، مذاكرات دوجانبه و چندجانبه ای به منظور تعیین شرایط عضویت و حصول توافق میان گروههای كاری صورت می گیرد.
سپس تنظیم پروتكل الحاق كشور، و مشخص شدن تعهدات هر كشور در زمینه گشایش بازار كالا و خدمات خود به روی سایر اعضا انجام می گیرد. در واقع مرحله اول یعنی مذاكرات، آغاز فرایندی است كه در نهایت به عقد موافقتنامه میان دولت متقاضی و سازمان منجر می شود. تمامی مواد و بندهای این قرارداد نیز طی مذاكره و براساس توافق تعیین می شود. این مرحله در سازمان تجارت جهانی به مرحله اثبات واجد شرایط بودن موسوم است و به مجموعه اطلاعـاتی مربوط می شود كه هر كشور (متقاضی عضویت) باید تهیه كند و در اختیـار گروه كاری قرار دهد و بـه طور عمده شامل گزارش سیاست تجاری، پرسشها و پاسخهای كتبی مربوط به این گزارش و اسناد و قوانین مورد نیاز است.

نتیجه تلاشهای گروههای كاری به تهیه مجموعه اسنادی منجر خواهد شد كه شامل گزارش گروه كاری، پروتكل الحاق و جدول تعهدات دسترسی به بازار كشور در مورد كالاها و خدمات است. جدول مذكور توسط دبیرخانه سازمان تهیه می شود.

مرحله آخر، مجموعه ای است كه برای تصویـب به شورای عمومی تسلیم می شود؛ رای گیری در جلسه شورا باید انجام گیرد و عضویت كشور متقاضی منوط به كسب دو سوم آراست. یك ماه پس از تصویب پروتكل توسط پارلمان كشور متقاضی، عضویت به مرحله اجرا در می آید.

نتیجه گیری
دنیــــای امروز دنیای اطلاعات نامیده مـی شود. جهانی بی توجه به مرزهای متعارف و موجود در نقشه های جغرافیایی و سازمان تجـارت جهانی سازمانـی است كه به این بـــی مرزی دامن می زند. سوالی كه برای ما مطـرح است اینكه: در كجای این جهان ایستـاده ایم؟ پاسخ به این پرسش بدون دانستن سـازوكار و ساختار این سازمان عظیـم و راه‌ورسم عضویت در این سازمان امری ناشدنی به نظر می رسد.

منابع و ماخذ
1 - سایت سازمان تجارت جهانیWWW.WTO.ORG
2 - امیدبخش، اسفندیار. پیوستن به سازمان تجارت جهانی. روزنامه اطلاعات. شماره 21966.
3 - دژپسند، فرهاد. عبدیان، مسعود. منابع و مضار پیوستن به سازمان تجارت جهانی، مجله برنامه و بودجه، سازمان برنامه و بودجه. شماره 13 و 14. اردیبهشت و خرداد 1376.
4 - وزارت بازرگانی، موسسه مطالعات و پژوهشهای بازرگانی، سند نهایی دور اروگوئه. آذر 1373.
5 - مریدی، سیاوش. فرهنگ اقتصادی. انتشارات نگاه. 1373.