اصول اساسي حاكم بر عقد بيمه از منظر حقوقي (1)

محمد آل شيخ

 چكيده

اصول حاكم بر عقد بيمه به گونه‌اي است كه آن را از ساير عقود متمايز مي‌گرداند. به نحوي كه در حقوق بيمه يا در ساير عقود چنين اصولي حاكم نيست يا اگر حاكم باشد، ضمانت اجراي تخلف از آن اصل، خفيف‌تر از ضمانت اجراي عدم رعايت آن است. مثلاً: 1 ـ در حقوق مدني ضمانت اجراي خاصي براي حسن نيت در نظر گرفته نشده است. اما نداشتن حسن نيت توسط بيمه‌گزار در عقد بيمه موجب بطلان آن مي‌گردد. (اصل حسن نيت) 2 ـ در عقد بيمه، بيمه‌گر بايد مطمئن باشد كه آيا بيمه‌گزار نفعي مشروع در معامله دارد يا خير؟ (اصل نفع بيمه‌اي) 3 ـ بيمه نبايد منشأ سودآوري براي بيمه‌گزار باشد. (اصل جبران خسارت) 4 ـ حق رجوع بيمه‌گر به مسئول حادثه زيانبار. (اصل جانشيني) 5 ـ عمليات بيمه بر پايه تئوري احتمالات استوار است و حق بيمه بر مبناي درصد احتمال وقوع خطر تعيين مي‌شود. (اصل احتمال) 6 ـ خطر در بيمه عنصر اساسي است. خطر مورد بيمه بايد محتمل‌الوقوع باشد. (اصل خطر) 7 ـ عدم امكان بيمه نمودن مجدد، موضوع بيمه. (اصل تعدد) 8 ـ تلاش در راه توزيع خطرات و توزيع جهاني ريسك. (اصل اتكايي)

واژگان كليدي

حسن نيت، تكليف به افشاء، نفع بيمه‌اي، دارا شدن بدون جهت، حق جانشيني، محتمل الوقوع، تعدد بيمه، توزيع خطرات.

ق ب = قانون بيمه، ق.ت.ب.م= قانون تأسيس بيمه مركزي ايران و بيمه‌گري، ق.م.= قانون مدني، ق.ب.ا. شخص ثالث = قانون بيمه اجباري مسئوليت مدني دارندگان وسايل نقليه موتوري در مقابل اشخاص ثالث.

ضمانت مخصوصي است از جان يا مال که در تمدن جديد رواج يافته است ، به اين طور که براي شخص يا مال ماهانه مبلغي به شرکت بيمه ميدهند و در صورت اصابت خطر به جان و يا مال ، شرکت مبلغ معيني ميدهد. (از فرهنگ نظام ). اطمينان . مقابل مخاطره اي که محتمل الوقوع باشد. (ناظم الاطباء). بيمه (بانک ) عملي است که اشخاص با پرداخت پولي مسووليت کالا يا سرمايه يا جان خود را بعهده ديگري ميگذارند و بيمه کننده در هنگام زيان بايد مقدار زيان را بپردازد. (فرهنگستان ايران ) . در اصطلاح حقوقي ، عقدي است که بموجب آن يک طرف تعهد ميکند در ازاء پرداخت وجه و يا وجوهي از طرف ديگر در صورت وقوع يا بروز حادثه خسارت وارده بر او را جبران نموده و يا وجه معيني بپردازد. (ماده 1 قانون بيمه مصوب 7 ارديبهشت ماه 1316. ايرانشهر ج 2 ص 1960).
متعهد را بيمه گر، طرف تعهد را بيمه گذار و وجهي که از طرف بيمه گذار پرداخته ميشود حق بيمه و آنچه بيمه ميشود موضوع بيمه نامند. (ايرانشهر ج 2 ص 1960). در همه جاي دنيا اشاعه بيمه همزمان با ازدياد خطر بوده است و نظر به اينکه از ديرزمان خطر اساسي متوجه مال التجاره هايي بوده که از راه دريا حمل ميشده است بيمه دريايي نخستين نوع بيمه معمول در ميان اقوام سوداگر جهان محسوب ميشود و هنوز هم بيمه دريايي اهميت خود را از دست نداده است . با اينهمه سابقه بيمه بعنوان يکي از عقود متعارف تجارتي که مورد نظر است آنقدرها طولاني نيست و بنظرميرسد که بيمه از ابداعات ايتاليائيها يا اسپانيوليها در قرن چهاردهم ميلادي بوده باشد. نخستين بيمه نامه هائي که بدست آمده در سالهاي 1247 و 1370 م . در شهرهاي ژن و بروگ تنظيم گرديده است . در ايران سابقه آن بسيار کم است و فقط پاره اي قراردادهاي شبيه به بيمه متقابل بحري در ميان اقوام ساحل نشين خليج فارس قبل از اسلام معمول بوده است . پس از ظهور اسلام به دو قاعده حقوقي اسلامي برخورد ميکنيم که اندکي به قراردادهاي بيمه امروزي شباهت دارند. يکي برقراري «نفقه ضمن عقد عمري » [ نوعي حق انتفاع است که بموجب عقدي از طرف مالک براي شخص بمدت عمر خود يا عمر منتفع و يا شخص ثالثي برقرار شده باشد ] و ديگري «ضمان جريره » [ درزماني که بردگي مجاز بوده است هرگاه مولايي ميخواست عبد خود را آزاد کند ميتوانست چنين مقرر دارد که من از تو قبل از امام ارث خواهم برد و تمام دياتي که براثر جنايت بعهده تو تعلق خواهد گرفت پرداخت خواهم نمود ] اين قرارداد در نوع خود شبيه «بيمه مسئوليت » بوده است . بيمه در ايران از سال 1314 شمسي با تاسيس «شرکت سهامي بيمه ايران » با مساعي علي اکبر داور شناخته شد. قبل از اين تاريخ در حدود 52 سال پيش دو موسسه روسي معروف به نادژوا و کافکاز مرکوري براي اولين بار در ايران بعمليات بيمه مبادرت کردند. بعلاوه شرکت بيمه آليانس که يک بيمه گر انگليسي بوده است درحدود 36 سال قبل نمايندگي خود را در تهران داير کرده و بالاخره متعاقب تاسيس نمايندگي اين شرکت بسياري از شرکت هاي بيمه خارجي در ايران شعب و نمايندگيهايي تاسيس نمودند. و شرکتهاي بيمه ايراني ديگري نيز تاسيس گرديده است از قبيل بيمه آسيا، بيمه البرز، بيمه اميد، بيمه بازرگانان ، بيمه پارس ، بيمه شرق، بيمه ملي و غيره . (از ايرانشهر ج 2 ص 1961).
-بيمه اتکائي ; بيمه اي که بيمه گر اولي يا اصلي نزد بيمه گر ديگري راجع به قراردادي که منعقد کرده است ميبندد. بيمه اتکائي براي بيمه گر اصلي از اين جهت مفيد است که با حق بيمه کمتري خطر جبران خسارت را نزد ديگري بيمه ميکند. بيمه گر اصلي وقتي اقدام به بيمه اتکائي ميکند که موضوع بيمه خيلي مهم و خسارتي که بايد احتمالاً پرداخت شود زياد و از قدرت سرمايه بيمه گر اصلي خارج باشد. اما بيمه گر دومي چون احتياج به پرداخت مخارج اداري و فني که توسط بيمه گر اولي انجام شده است ندارد نفعي از اين بابت عايدش ميشود. (دائرة المعارف فارسي ).
-بيمه بهداشت ; طرحي که بموجب آن بيمه گذار هر ماه مبلغي به بيمه گر مي پردازد و در صورت بيماري هزينه طبابت و دارو بعهده بيمه گر خواهد بود. بيمه بهداشت اول بار در سال 1883 م . توسط بيسمارک در آلمان شروع شد و از جنگ جهاني اول در ساير کشورها متداول گرديد. در بعضي از کشورها مانند انگلستان و کشورهاي اسکانديناوي داشتن بيمه بهداشت اجباري است و دولت از حقوق کليه حقوقبگيران هر ماه مبلغي براي بيمه آنها در مقابل امراض دريافت ميکند اما در بعضي از کشورها مثل ايالات متحده امريکا ترس از دخالت زياد دولت در کار طبابت موجب شده است که موسسات خصوصي اين کار را بعهده بگيرند و مردم هم داوطلبانه به امر بيمه بهداشت بپردازند. (دائرة المعارف فارسي ).
-بيمه زمان بيکاري ; طريقه اي براي تامين معاش کارگران بيکار تا موقع اشتغال بکارست . اين نوع بيمه ممکن است اجباري يا اختياري باشد. يکي از طرق متداول تامين اعتبار صندوق بيمه زمان بيکاري کسر کردن مبلغي از حقوق کارگران است در زمان اشتغال . بيمه زمان بيکاري براي اولين بار در اواخر قرن نوزدهم ميلادي در اروپا شروع شد، و بعداً در بسياري از کشورهاي ديگر جهان متداول گرديد. (دائرة المعارف فارسي ).
-بيمه عمر ; بيمه اي که بموجب آن بيمه گر متعهد ميشود که در ازاء حق بيمه اي که دريافت ميدارد، مبلغ معيني پس از مرگ بيمه گذار به ورثه قانوني او يا به شخص يا اشخاصي که در بيمه نامه اسم برده شده است بپردازد. (دائرة المعارف فارسي ).
-بيمه کارگران (حقوق) ; قانون بيمه کارگران در ايران در 29 آبان 1332 ه' . ش . بتصويب مجلس شوراي ملي رسيد. بموجب ماده اول اين قانون ، کليه کارخانجات و موسسات اقتصادي ، بازرگاني ، صنعتي ، معدني ، و بطور کلي هر موسسه اي واقع در ايران که کارگر دراستخدام خود دارد اعم از دولتي يا غير دولتي مکلف است که کارگران خود را نزد شرکت سهامي بيمه ايران ياشرکت بيمه داخلي ديگري که دولت مقتضي بداند در مقابل حوادثي که بر اثر انجام وظيفه روي دهد، بيمه نمايد. (دائرة المعارف فارسي ).